У вайны не жаночы твар – назва кнігі Святланы Алексіевіч, якая супярэчыць зьместу. Кніга распавядае пра гераічныя ўчынкі жанчын, якія цаной свайго жыцьця ратавалі людзей і змагаліся на полі бою.
У вайны не жаночы твар, але жанчын абвінавачваюць у войнах. У вайны не жаночы твар, але жанчыны мэдычных прафэсый – ваеннаабавязаныя. У вайны не жаночы твар, але Афганскія жанчыны штодня змагаюцца за свае правы.
Радыкальны рух ”Талібан” зарадзіўся ў 1944-м годзе, мэтай арганізацыі зьяўляецца ўвядзеньне ў краіне жорсткага ісламскага заканадаўства. Улада талібаў трымалася ў краіне з 1996 па 2001 год. Арганізацыя дыскрымінуе правы жанчын, намагаючысь тым самым устанавіць у дзяржаве ”парадак”.
15 жніўня 2021 году, пасьля загаду Джо Байдэна (46-га прэзыдэнта ЗША, члена дэмакратычнай партыі) вывесьці амэрыканскія войскі з Афганістана для падтрыманьня бясьпекі амэрыканскіх вайскоўцаў, «Талібан» устанавіў кантроля над Кабулам (сталіца Афганістана). Адбыўся ідэалягічны пераварот, надзея знікла.
Жахлівыя абстрэлы, катаваньні, гвалт і бясконцыя забароны – гэта рэальнасьць афганскіх жанчын. Талібскія законы пазбавілі чалавека права на свабоду веравызнаньня, Каран (сьвятая кніга мусульман) трактуецца няправільна, што прывяло да новых правілаў, якія дыскрымінуюць правы жанчын.
Рух накіраваны на “стварэньне бясьпечнага асяродзьдзя для жанчын, дзе яны змогуць захаваць свой гонар і цнатлівасьць”. Рэпрэсыі закранулі ўсе сфэры дзейнасьці жанчын, ім было забаронена:
- Размаўляць з мужчынам, альбо вітацца зь ім за руку, калі ён не зьяўляецца блізкім сваяком.
- Прылюдна размаўляць, у тым ліку сьмяяцца.
- Насіць вопратку яркіх колераў, бо гэта можа ўзбуджаць мужчын.
- Наведваць спартзалы.
- Атрымліваць адукацыю вышэй шостага класа.
- Падарожнічаць далей, чым на 45 міль без суправаджэньня мужчыны (махрама).
Жанчыны сталі ўласнасьцю мужчын. Пералічаны сьпіс можна працягваць бясконца. Надышлі цёмныя часы для жанчын. Новыя законы ўшчамлялі ўсе базавыя чалавечыя правы. Моцна пацярпела вобласьць мэдыцыны. Так як мужчыны не мелі права лячыць жанчын, а тыя не маглі атрымліваць адукацыю, пачасьціліся выпадкі жаночай сьмяротнасьці падчас родаў, павялічылася колькасьць сэксуалізаванага гвалту, былі зачыненыя ўсе прытулкі, якія дапамагаюць жанчынам у складаных крызысных сытуацыях. З гэтага ўсяго пачасьціліся выпадкі суіцыдаў. Жанчыны проста страцілі сэнс і волю да жыцьця.
У вайны нядбайны, халодны й змучаны погляд. Жанчыны Афганістана былі вымушаныя змагацца за тое, каб атрымліваць адукацыю, лячыць іншых жанчын, мець магчымасьць бясьпечна знаходзіцца ў сваёй краіне, выбіраць спадарожніка жыцьця, выглядаць так, як яны хочуць і прытрымлівацца той рэлігіі, якая ім бліжэй за ўсё. У свабоды жаночы твар.
Некаторыя ўцяклі з краіны ў Пакістан. Але 31 сакавіка 60 афганскіх жанчын будуць дэпартаваныя назад, дзе іх чакае пакараньне па ўсёй строгасьці талібскага закона.
Для гэтага артыкула я ўзяла інтэрв’ю ў двух афганскіх праваабаронцаў. Але дзяўчын, якія пакутуюць з-за новага рэжыму значна больш. Кожная зь іх мае патрэбу псыхалягічнай і фізычнай дапамогі.
Самеа Іфат – былая студэнтка мэдычнага унівэрсытэта, акушэрка й настаўніца, падзялілася са мной наступным:
«Калі мы былі дзецьмі, талібы былі сымбалем пакут у нашым жыцьці. Памятаю, як мы ўпотай насілі з сабой кнігі, прыкрываючыся тым, што ідзем вучыць Каран, абы мець магчымасьць атрымліваць адукацыю. 24 гады таму, калі талібы пакідалі Афганістан, адусюль чуліся стрэлы, на зямлі ляжалі целы, паўсюль панавалі страх, плач дзяцей і мы, хто хаваецца ў падземках, выкапаных нашымі бацькамі, каб выратаваць нам жыцьцё. Там было вельмі цёмна й змрочна. Мы толькі чулі галасы адна адной і навобмацак вызначалі, што наша сям’я побач. Мы былі дзецьмі, якія апынуліся ў пастцы бязьлітасных людзей, і цяпер, праз гады, нашы ўласныя дзеці перажываюць тую ж долю.
Я памятаю, як талібы зьбівалі жанчын бізунамі. Мне было ўсяго сем гадоў, калі яны ўдарылі мяне па твары, таму што я была без чадры. Я баялася нават выходзіць з дому.
Калі праз 20 гадоў талібы вярнуліся, я ўжо не была спалоханай дзяўчынкай. Я стала настаўніцай, акушэркай і жанчынай, якая змагаецца. У маёй школе ішоў другі ўрок, калі пачалі распаўсюджвацца чуткі, што талібы прыйшлі. Я не магла ў гэта паверыць. Муж патэлефанаваў і сказаў: «тэрмінова вяртайся дадому, талібы ўжо ў Баграмі (прыгарад Кабула)». Але я не хацела пакідаць сваіх вучаніц. Калі ўсе настаўніцы пачалі плакаць і сказалі, што школа павінна быць зачыненая, страх ахапіў мяне, сэрца аблівалася крывёю.
Мы выйшлі са школы й вярнуліся дадому. Больш нам не дазволілі яе наведваць. З гэтага моманту пачалася наша новая бяда.
Я была студэнткай мэдычнага ўнівэрсытэта й адначасова настаўнікам. Я моцна пацярпела. Калі нашы дочкі плакалі ля закрытых школьных варот і вярталіся дадому, я разам зь сяброўкамі выйшла на вуліцы Кабула, каб пратэставаць супраць антычалавечых і жанчынаненавісьніцкіх загадаў талібаў.
Талібы жорстка душылі нас, зьбівалі, каб прымусіць замаўчаць. Аднойчы нас пратрымалі восем гадзін у падземцы, якая належыць банку, потым напалі на нашы дамы. Я змагаюся за справядлівасьць, гендарную роўнасьць, права жанчын на адукацыю й працу.
Пасьля мноства пагроз з боку талібаў яны прыйшлі да нашага дома, пагражалі, выкарыстоўвалі гвалт. Проста ў мяне на вачах стрэлілі ў маю сяброўку, каб прымусіць нас замаўчаць. Выдалі загад на мой арышт. На шчасьце, мяне ў той момант не было дома. Атрымаўшы папярэджаньне, я зьехала з Афганістана ў Пакістан.
Гаворка ідзе пра абмежаваньні, накладзеныя талібамі на жанчын. Будучыня Афганістана пры талібах – гэта не што іншае, як цемра, пакуты, невуцтва, беднасьць і няшчасьце. Такая палітыка не адпавядае інтарэсам народа.
– Самеа Іфат.
Гвалт, які стаў нормай талібскага закона распаўсюдзіўся й на правы жанчыны выбіраць палавога партнэра. Дзяўчын фатаграфуюць аголенымі, нярэдкія й выпадкі згвалтаваньня. На сёньняшні дзень жыцьцё звычайных Афганак ніяк не сыходзіцца з правамі чалавека, замацаванымі ААН. Дзяўчына, якая пажадала застацца ананімнай, падзялілася наступным:
– Якім было ваша дзяцінства?
– Я нарадзілася 4 лютага 2002 году ў Дайкундзі, адной з самых бедных правінцый Афганістана. Я правяла сваё дзяцінства там, але гэта быў цяжкі пэрыяд. Калі мне было ўсяго чатыры гады, мой бацька памёр, і жыцьцё стала для нас цяжкім. Дзякуючы падтрымцы маёй маці й брата я змагла пераадолець гэта. Мая адзіная мара была вучыцца. У нашай вёсцы была толькі адна пачатковая школа, і яна знаходзілася ў гадзіне хады ад нашага дома, але гэтая адлегласьць здавалася нікчэмнай перад маімі марамі. Я зь вялікай стараннасьцю хадзіла ў школу пехатой, каб атрымаць адукацыю. Сярэдняя школа знаходзілася далёка ад нашага дома, і шлях займаў дзьве гадзіны ў дзень. Бо транспарт быў недаступны, мне даводзілася ісьці пехатой, каб не прапускаць вучобу. Урэшце, у 2019 годзе я скончыла школу й, разам зь сям’ёй, пераехала ў Кабул для працягу навучаньня.
У 2020 годзе, з-за такіх праблем, як пандэмія каранавіруса, я не змагла здаць іспыт на паступленьне ва ўнівэрсытэт (Канкор), але ў 2021 годзе я здала гэты іспыт і, набраўшы 283 балы, паступіла на факультэт кіраваньня й грамадзкай палітыкі Кабульскага ўнівэрсытэта. Гэта быў для мяне вельмі радасны момант, таму што, будучы дзяўчынай зь беднага рэгіёну Хазараджата, мне ўдалося паступіць у Кабульскі ўнівэрсытэт. У той час паступіць у Кабульскі ўнівэрсытэт было марай кожнай вучаніцы.
– Калі наступіла ўлада «Талібану», як зьмяніўся Афганістан?
– 2021 год стаў чорным для Афганістана; годам, калі Талібан захапіў уладу ў краіне, і пачаліся цёмныя дні для жанчын у Афганістане. З прыходам талібаў ўсюды запанавалі страх і жах. Талібы – гэта група, якая ў часы папярэдняга ўрада не выяўляла ніякай літасьцівасьці. Яны атакавалі школы, мячэці, бальніцы, навучальныя ўстановы, спартыўныя клюбы, вясельныя салі, дарогі, асабліва раёны, населеныя хазарамі, і бязьлітасна забівалі людзей.
– Як вы прыйшлі да таго, што сталі актывісткай?
– Талібы прама нацэліліся на жанчын, выключыўшы іх з усіх сфэр жыцьця – сацыяльнай, эканамічнай, палітычнай, адукацыйнай і працоўнай. Яны прыніжалі жанчын на вуліцах, крычучы: «Чаму вы так апранутыя?» Я сама была сьведкай такіх сцэн. Напрыклад, аднойчы ў аўтобусе дзяўчына, у якой трохі адкрываліся валасы, зазнала жорсткі напад з боку таліба. Ён ударыў яе па твары й сказаў: «Мусульманка не павінна так выглядаць!» Затым ён нацягнуў на яе хустку. Гэта было вельмі балюча назіраць, але я не магла нічога зрабіць, акрамя як моўчкі трываць.
Такія рэчы адбываліся ў Афганістане кожны дзень, і ніхто не адважваўся супрацьстаяць талібам. Актывісты, якія змагаліся зь іх гвалтам, былі арыштаваныя, катаваныя й пакараныя. Я была адной з тых, хто не мог зьмірыцца з забаронай на адукацыю для дзяўчынак. Таму я далучылася да грамадзянскіх актывістаў і разам зь імі арганізавала кампанію за адкрыцьцё ўнівэрсытэтаў. Хоць сытуацыя для жанчын была жудаснай, мы ўсе былі аднадушныя: «Нам няма чаго губляць!»
Мы арганізоўвалі масавыя пратэсты й спрабавалі данесьці наш голас да сьвету, калі талібы нас не чуюць. Але гэтыя пратэсты жорстка душыліся. Тых, хто былі арыштаваныя, адпраўлялі ў турму, дзе іх мучылі й каралі.
У 2022 годзе талібы дазволілі дзяўчынам хадзіць ва ўнівэрсытэты, але толькі пры ўмове, што яны будуць насіць абавязковае пакрыцьцё. Я была рада, што ўсё ж такі магу працягнуць вучобу, але, калі я думала пра тых дзяўчын, якім забаранялі нават наведваць школу, мне станавілася вельмі балюча. Мы не маглі нічога зрабіць, акрамя як трываць.
Але й гэта не было надоўга. 28 кастрычніка 2022 году талібы аддалі загад, што ніводная дзяўчына больш не мае права на адукацыю. У той дзень я, як звычайна, прыйшла на свае курсы ангельскай мовы ў 6 раніцы, але ахоўнік каля брамы спыніў мяне й сказаў: «Ты што, ня ведаеш, што талібы загадалі, каб больш ні адна дзяўчына не вучылася?»
Божа мой! Маё сэрца проста разарвалася, я не магла дыхаць. Мы зь некалькімі іншымі дзяўчатамі, якія засталіся каля брамы, толькі глядзелі адна на адну й плакалі. Мы больш ня бачылі надзеі. Пасьля гэтага я запала ў цяжкую дэпрэсыю. Жыцьцё страціла сэнс. Часам я нават думала пра суіцыд. Я больш не магла ўсьміхацца. Кожны дзень я ўспамінала тыя часы, калі гадзінамі ішла ў школу й вучылася позна ўвечары. Але мама заўсёды казала, каб я цярпела.
Я ўжо скончыла школу й паступіла ва ўнівэрсытэт, але не магла маўчаць. Пасьля закрыцьця ўнівэрсытэтаў я пачала сваю актывісцкую дзейнасьць. Разам зь іншымі актывістамі мы арганізавалі пратэсты ля Кабульскага ўнівэрсытэта. Але талібы жорстка задушылі нашы пратэсты. Яны пачалі страляць у паветра, забаранілі журналістам асьвятляць падзеі, і сытуацыя стала жудаснай. Некаторыя актывісты змаглі зьбегчы, але мяне й некалькі іншых дзяўчат арыштавалі. Яны зламалі нашы тэлефоны, адправілі нас у асобныя камэры й жорстка зьбівалі. Яны пыталіся ў мяне: «Чыімі загадамі ты дзейнічаеш?» А я змагалася толькі за адкрыцьцё школ і ўнівэрсытэтаў і за правы жанчын.
Але для талібаў гэта было непрымальна. Яны не лічаць жанчын людзьмі. Яны зьнялі зь мяне вопратку й зрабілі фатаграфіі. Затым яны пагражалі, што калі я зноў буду актыўнічаць, то гэтыя фатаграфіі апублікуюць у інтэрнэце. Урэшце, мяне прымусілі падпісаць дакумэнт, у якім я абавязалася больш не ўдзельнічаць у пратэстах, інакш мяне й маю сям’ю чакае сьмерць альбо пажыцьцёвае зьняволеньне. Праз 48 гадзін катаваньняў мяне вызвалілі.
– За што вы змагаецеся?
– Я працягваю змагацца. Мы заўсёды ўздымалі заглушаны голас жанчын і дзяўчын Афганістана. Мы шматкроць зьвярталіся да сьвету й арганізацый, якія называюць сябе абаронцамі правоў чалавека, з просьбай падтрымаць нас, стаць побач з жанчынамі Афганістана й падтрымаць іх. Мы змагаліся зь мінімальнымі магчымасьцямі ва ўмовах страху й жаху, створаных талібамі. Я спадзяюся, што нашы намаганьні не застануцца незаўважанымі, і калісьці мы ўбачым свабоду жанчын, асабліва ў такіх галінах, як праца, адукацыя й удзел у палітыцы. Жанчыны Афганістана павінны мець права ўдзельнічаць у гэтых сфэрах, і гэта стане магчымым толькі ў тым выпадку, калі сусьветная супольнасьць акажа ціск на талібаў, каб яны зьмяніліся.
– Раскажыце, чаму вы вырашылі зьехаць з краіны?
– Пасьля вызваленьня з турмы талібаў я спыніла сваю дзейнасьць на тры месяцы. Праз гэты час надыходзіў новы навучальны год, і па просьбе некалькіх грамадзянскіх актывістаў я й мая сястра прынялі ўдзел у праграме адвакацыі. Праз тры дні ў розных групах пачалі перадаваць сьпіс, у які ўвайшлі мае імя й імёны некалькіх іншых актывістак. У ім гаварылася, што тыя, чые імёны ў сьпісе, знаходзяцца ў вышуку ў талібаў. Калі я ўбачыла сваё імя, я была ў шоку. Я адразу зьмяніла месцазнаходжаньне й падала заяўку на візу ў Пакістан. У канчатковым выніку, 10 мая 2023 году, я й мая сям’я пакінулі Афганістан і пераехалі ў Пакістан.
– Як да вас паставілася новая ўлада?
– Як я ўжо казала, талібы спачатку пазбавілі мяне ўсіх асноўных правоў і свабод, а затым пасадзілі ў астрог. Там мяне білі бізуном і зьневажалі. Яны агалілі мяне й зрабілі фатаграфіі. Калі я была вызваленая, зь мяне запатрабавалі падпісаць абавязацельства маўчаць і ніколі не выступаць супраць іх. Яны папярэдзілі, што калі я буду дзейнічаць насуперак іх волі, мяне й маю сям’ю чакала б сьмерць альбо пажыцьцёвае зьняволеньне. У выніку я апынулася ў вышуку, і ў мяне не было іншага выбару, акрамя як бегчы.
– Мне паведамілі, што вы перажылі гвалт. Мне вельмі шкада, што такое з вамі здарылася. Ці можаце вы распавесьці, як гэта адбылося?
– Пасьля закрыцьця ўнівэрсытэтаў я й некалькі іншых грамадзянскіх актывістаў зладзілі пратэст ля ўнівэрсытэта Кабула. Талібы паспрабавалі разагнаць нас паветранымі стрэламі. Некаторыя актывісты змаглі зьбегчы, але мяне й некалькі іншых арыштавалі й пасадзілі ў астрог. Нас перавялі ў асобныя камэры, агалілі, зрабілі фатаграфіі й білі бізуном. Яны зьневажалі нас грубымі словамі й пыталіся, да якой групы мы належым. Я, якая змагаецца толькі за свае й іншыя жаночыя правы, не магла пераканаць іх.
– Вы можаце паведаміць, з чаго ўсё пачалося?
– Калі мы арганізавалі пратэсты й усе разам крычалі лозунгі, талібы ўвайшлі з стрэламі ў паветра. Некаторыя актывісты змаглі зьбегчы, але мяне й некалькіх іншых арыштавалі. З намі абыходзіліся вельмі жорстка: нас агалялі, рабілі фатаграфіі, білі бізуном і зьневажалі.
– Я разумею, як гэта цяжка для вас. Можаце паведаміць чым усё скончылася?
– У рэшце рэшт, пасьля 48 гадзін у астрозе й катаваньняў, талібы вызвалілі мяне пры ўмове, што я падпішу абавязацельства ніколі больш не займацца палітычнай дзейнасьцю й пераканаць іншых не рабіць гэтага. У адваротным выпадку мяне й маю сям’ю чакаў бы сьмяротны прысуд альбо пажыцьцёвае зьняволеньне. Калі мы зноў апынуліся ў вышуку, нам давялося пакінуць краіну й адправіцца ў выгнаньне.
– Якім вы бачыце Афганістан праз 3-5 гадоў?
– Прайшло амаль чатыры гады з прыходу талібаў да ўлады, але сьвет працягвае моўчкі назіраць. Ніякіх станоўчых зьменаў у пытаньнях правоў жанчын не адбылося, былі ўведзеныя яшчэ больш строгія законы. Цяпер жанчыны ня могуць выходзіць без махрама, і нават слухаць голас жанчыны для жанчыны стала забаронена. Я бачу будучыню Афганістана вельмі змрочным. Думаю, што з часам афганскае грамадзтва пачне падзяляць погляды талібаў, і людзі перастануць адпраўляць сваіх дачок у школу. У выніку правы жанчын, адабраныя талібамі, стануць нормай, і калі хтосьці загаворыць аб правах жанчын, гэта будзе ўспрымацца як недарэчнасьць.
Дазвольце мне распавесьці кароткую гісторыю пра нашу вёску: прыкладна 15 гадоў таму, калі людзі былі ня так дасьведчаныя, яны адпраўлялі сваіх дзяцей у школу толькі з-за дапамогі, якую падавалі ў навучальных установах. У сем’ях, калі нараджаўся хлопчык, ладзілі сьвята, і ўсе радаваліся, але нараджэньне дзяўчынак не мела ніякага значэньня, ніхто не радаваўся гэтаму. Я думаю, што гэтая сытуацыя зноў паўторыцца, магчыма, нават у горшым выглядзе. Акрамя таго, беднасьць – гэта вялікая праблема ў Афганістане. Грамадзтва Афганістана стала вельмі бедным, і ў будучыні для жанчын створацца яшчэ больш змрочныя й трагічныя ўмовы.
– Вы штосьці чулі пра праваабаронцаў? Ці зьвярталіся пасьля таго, што здарылася, да псыхоляга?
– Абаронцы правоў чалавека ‒ гэта тыя, хто мірным шляхам змагаецца за базавыя правы чалавека. Гэтая барацьба ўключае ў сябе розныя мэтады, адным зь якіх зьяўляецца адвакацыя. Мы працуем для абароны правоў жанчын, этнічных і рэлігійных меншасьцяў, мігрантаў і ЛГБТ-супольнасьці ў адпаведнасьці зь міжнароднымі правамі чалавека.
У свабоды жаночы твар. Жаночы твар зараз прасякнуты ўсімі жахамі й страхамі, якія прынёс новы рэжым іх маці, дочкам, жонкам і сёстрам. Жаночае цела гэта не рэч, якую можна выкарыстоўваць, кім можна маніпуляваць. Жанчына – гэта асабовасьць!
Вайна – бязьлітасная й кровапралітная рэальнасьць. Яна не мае ніякага дачыненьня да полаў. Моцным і свабодным можа быць кожны чалавек. Праз асабістыя гісторыі распавядаюцца ўсе жахі, якія ўжо сталі звыклымі. Няўжо мы гатовыя з гэтым зьмірыцца?
Калі кожная з нас марыць ўвасобіць сваю мару, стаць вялікім чалавекам, пераехаць, выяўляцца ў мастацтве, юрыспрудэнцыі, мэдыцыне, афганскія жанчыны цаной сваіх жыцьцяў гатовыя змагацца за тое, каб іх прызналі людзьмі.
Над артыкулам працавалі:
Самеа Іфат – інтэрв’ю, адна з жанчын-актывістак з Афганістана;
Nurgali Aruzhan – пераклад з фарсі;
Майя Масумі – пераклад з фарсі;
Елена Лісаўцава – псыхоляг, псыхааналітык;
Сафія – агалоска сытуацыі, пошук перакладнікаў;
Ананімы – пераклады; напісаньне артыкула; афганская актывістка.
Post Scriptum
Праз актывістку Надзю Мюллер была створана петыцыя, каб звярнуць увагу Нідэрландаў, Пакістана і Бразіліі. Ужо амаль 400 тысяч подпісаў. На сайце петыцыі таксама ўся інфармацыя.
https://www.change.org/p/save-60-afghan-women-leaders-from-imminent-deportation-saveafghanwomen
Ёсць добрыя вынікі: Бразілія можа выдаць візы на днях, але для гэтага патрэбны сродкі на эвакуацыю жанчын. Збор адкрыты, патрэбна 360 тысяч даляраў: https://www.foodforthought.care/emergencyfund
Пакінуць адказ